“Een man vertelde mij ooit: ‘Toen het WK in Zuid-Korea werd gehouden, keken we voor de beeldhuis. Toen het toernooi in Zuid-Afrika werd gehouden, keken we ook voor de beeldbuis. En nu is het in Brazilië en zitten we weer voor de buis.’”
Philip Veldhuis is sinds 2008 kind aan huis in Brazilië. Hij initieerde meerdere projecten in de favela’s van Rio de Janeiro. Tot 2014 was de Braziliaanse miljoenenstad zijn standplaats, sindsdien zetelt hij in Haïti en Zuid-Afrika en komt hij bij vlagen in Rio de Janeiro. Veldhuis zag hoe de Braziliaanse regering in aanloop naar het WK belofte op belofte deed. Vaak bleken ze weinig waard. “Het WK was niet voor de gewone Braziliaanse man. De favela’s hebben er bar weinig van meegekregen.”
De grootste tijdelijke verandering was de Unidade de Policia Pacificadora (UPP), een soort van veiligheidspolitie. Het moest ervoor zorgen dat Rio de Janeiro, in het speciaal de favela’s, veilig genoeg waren om het WK en de Olympische Spelen te organiseren. Daarvoor moest terrein teruggewonnen worden van de drugsbendes. De UPP’s gingen succesvol de strijd met hen aan en zorgde deels ervoor dat beide toernooien relatief geweldloos verliepen. Veel bewoners in de favela zagen de bui echter al hangen: wat ging er na 2016 met de UPP’s gebeuren? Volgens een onderzoek van de Getulio Vargas Foundation hoopte 75,8 procent op een langer verblijf van het zware politiegeschut. Tegelijkertijd vreesde 43,4 procent wat uiteindelijk zou gebeuren: na 2016 trokken ze zich geleidelijk terug uit de sloppenwijken.
Veldhuis stelt kanttekeningen bij de bovenstaande berichtgeving, die voornamelijk geïnspireerd is door verhalen uit internationale media. “De vraag is of het écht succesvol was. De UPP’s hadden geen sociale kant, veel bewoners van de favelas noemden het eerder een bezetting dan vrede brengen. En geweldloos verliep het ook zeker niet. Er was minder vuurwapengeweld, doordat drugsbendes meer onder de rader moesten opereren. Maar het beperkte zich vooral tot de routes waar de toeristen kwamen. Daarbuiten was er nog steeds veel geweld.”
“Na de Olympische Spelen had iedereen het gevoel dat het wel zou barsten. Dat is ook gebeurd”, vervolgt Veldhuis. “De overheid hield altijd voor dat de UPP iets was om Rio in zijn algemeen veiliger te maken, die interventies zou houden en sociale projecten zou opbouwen. Onderwijs en gezondheidszorg zou beter worden. Maar na 2016 is het enorm achteruitgegaan. Af en toe is er een pilotprojectje om te laten zien hoe extreem belangrijk de bestuurders de favela’s wel niet vinden. Dit is bij lange na niet genoeg om verandering te brengen in de honderden favela’s die Rio telt. Als je vraagt of de stad iets aan die toernooien heeft gehad, is mijn antwoord: te weinig. Veel te weinig.”
Street Child World Cup
Liet de komst van een wereldkampioenschap de favela’s dan helemaal links liggen? Nee, er vallen gelukkig wel positievere geluiden te vermelden. Veldhuis praat met lof over de Street Child World Cup, een initiatief van Street Child United. Met zijn partner bij Favela Street, Roxanne Hehakaiia, begeleidde hij een speciaal samengesteld team van kansarme meisjes, die het op eigen bodem opnamen tegen kinderen die in andere landen op straat leefden. “Het toernooi was erop gericht om een tegengeluid te geven aan het WK en aandacht te vragen voor straatkinderen. Naast Brazilië deden er negentien landen mee. Wij wonnen. Dat zorgde voor heel veel aandacht van media en partijen die iets in de favela’s willen. Wij konden die meiden daardoor heel veel kansen geven. Denk aan stageplekken bij hotels, het bezoeken van voetbalwedstrijden en uitwisselingsprogramma’s.”
Inmiddels is hetzelfde toernooi vier jaar later in Rusland georganiseerd. Bij de dames was opnieuw Brazilië de beste. Een belangrijke ervaring voor de meisjes, legt Veldhuis uit. “Veel jongens in de favela’s hebben de droom om een drugsbende te leiden. Veel geld, merkkleding, mooie meisjes. Voor meisjes is de droom om het meisje van die drugsbaas te zijn. Alleen al om dat te doorbreken, moet je aan hun zelfvertrouwen werken. Dit soort toernooien zijn daar een enorme boost voor. Een aantal van dit soort succeservaringen zorgen ervoor dat ze sterker in hun schoenen staan, beter naar zichzelf kijken en durven dromen. En uiteindelijk willen studeren. Daar doe je het allemaal voor.”
De onderstaande reportage van AT5 geeft iets meer inzicht in het werk van Veldhuis.
De andere deelonderwerpen van ‘Brazilië vier jaar na het WK’:
